Daleko od toga da nas podseća na suvoparne eklektičke poduhvate, ovaj filozofski sistem potpuno opravdava naziv za kojeg su se Mula Sadrini markantni učenici opredelili da ukazuju na veličanstveno zdanje svog nedostižnog Učitelja: Transcendentna teozofija; naziv koji je izabran po uzoru na Mula Sadrino navedeno remek-delo u devet tomova u kritičkom izdanju: al-Hikma al-muta’âlija fi al-asfâr al-’aklija al-arba’a (Transcendentna teozofija u četiri intelektualnih proputovanja), ili skraćeno Asfâr. Neka od svoja četiri proputovanja u intelektualnim stadijumima: ontologije, teologije, eshatologije i psihologije, Mula Sadra je sumirao u svojim ostalim mnogobrojnim delima iz kojih izdvajamo majstorski ispisanu knjigu aš-Šavâhid ar-rubûbija (Božanska svedočanstva), njegovu, od dve koliko je napisao, jednu izvanrednu egzegezu nekih komplikovanijih kur’anskih stihova pod nazivom Mafâtîh al-gajb (Ključevi skrovitosti), kao i njegov sjajni, nedovršeni komentar na zbirku predanja sveegzistencijalnih staratelja pod naslovom Šarhu Usûl il-kâfî.

Lanac vrhunskih autoriteta koji su, u narednim pokolenjima, negovali i bogatili tradiciju Transcendentne teozofije, sadrži ne mali broj istaknutih filozofa i skrupuloznih predstavnika doktrinarne gnoze, kao što su dva neposredna Mula Sadrina učenika, i dva njegova zeta, Mula Muhsin Fejz Kašani i Mula Abdurazak Lahidži, te kasnije Mula Ali Nuri (umro 1830), Mula Hadi Sabzevari (umro 1872), autor i komentator slavne i poznate filozofske poeme Manzûme, pa Aga Muhamedreza Komšei (umro 1888) i Mirza Hašem Aškevari (umro 1913). Komšei je postigao značajne uspehe na putu korišćenja bogatstva Sadrinog intelektualnog nasleđa, tako da je čak u nekim slučajevima gde sam Mula Sadra nije mogao da izvede transcendentnu kombinaciju gnoze i filozofije, učinio to, te uneo u doktrinarnu gnozu određene finese i implikacije na koje nijedan od prijašnjih velikih gnostika nisu aludirali. Posle pomenutih autoriteta, red dolazi na sledeća dva-tri pokolenja sa mnoštvom vrhunskih teozofa, između kojih možemo da ukažemo na Aga Sejida Abulhasana Rafi’ija Kazvinija (umro 1974) i alame Sejida Muhameda Huseina Tabatabaija (umro 1981), autora čuvene egzegeze al-Mîzân (Vaga) u kojoj ovaj alame realizuje pretežak zadatak usaglašavanja filozofije i gnoze sa kur’anskim doktrinama koje on crpi iz literalnih konteksta i značenja stihova Skripture, a nikako ne na temelju svojih filozofskih odranije definisanih pogleda koje bi nametnuo kur’anskom svetom tekstu. Ova dva autoriteta nipošto nisu nepoznata obrazovanom zapadnjaku, poput njihovih sjajnih učenika, izvrsnih pripadnika škole Transcendentne teozofije i komentatora gnostičkih doktrina Ibn Arabijeve škole, alame Sejida Dželaludina Aštijanija (umro 2005), alame Hasanzadea Amolija i ajatolaha Dževadija Amolija. Dvojica Amolija koji, danas, žive u Komu odgojili su novu generaciju profesora Sadrine intelektualne tradicije, od kojih treba izdvojiti najprisnijeg, bez sumnje, alame Hasanzadeovog učenika Sejida Jadulaha Jazdanpanaha i sigurno najpronicljivijeg učenika ajatolaha Dževadija, Hamida Parsaniju.

Konevi je odgajio veliki broj učenika i održavao je korespondenciju sa takvim autoritetima kao što su Hadže Nasirudin Tusi i Mevlana koji su mu odavali duboko poštovanje. Ukratko rečeno, za širenje Ibn Arabijevih učenja Konevi ostaje da bude daleko najzaslužniji. Štaviše, posle njega za dobijanje gnostičkih spoznaja nije bilo obavezno da se razvije spiritualno proputovanje, već je, zahvaljujući potpunom osamostaljenju doktrinarne gnoze, gnostik bio omogućen da putem sagovorništva (suhbat) sa učiteljima gnoze raspozna duhovne staze i ciljeve, pa da se, onda, sam ka njima uputi.

Jedan od istaknutih Konevijevih učenika bio je Mu’ajidudin Džandi, markantni istraživač i pristaša puta intuicije, koji je ostavio za sobom prvi i ujedno posebno značajan komentar, u pisanoj formi, na Ibn Arabijev Fusûs. Njegov kolega iz kružoka Konevijevih učenika, istaknuti Saidudin Said Fargani (umro 1300) sastavio je, na persijskom, najvažniji komentar na Ibn Faridovu slavnu odu o gnozi Tâ’ije. Zbog prolegomene koju je ispisao u toj knjizi, nazvanoj Mašârik ad-darârî (Orijenti blistavih bisera), Fargani se proslavio dvostruko: on ne samo da je krajnje savršeno, u okviru opsežnih objašnjenja, dovršio Konevijev naum u pogledu sistematizovanja studija gnostičke ontologije, ukazujući na sve njene uticajne principe i implicirane poente, nego je napravio pionirski i presudni korak u formiranju tačnih obrazaca naučne terminologije doktrinarne gnoze i jasnom definisanju gnostičkih termina. Gnostici pre njega, s obzirom na to da nisu marili za lucidnošću svojih spisa, niti za tim da se njihov čitalac bez većih poteškoća snalazi u knjizi, stalno bi donosili inovativne termine da osmisle razne aspekte svojih direktnih, prozirnih i za same njih potpuno jasnih vizija određenih gnostičkih stupnjeva unutar ontološke hijerarhije različitih lestvica egzistencije i to je donosilo čitavu smušenost studentima. Fargani je uspostavio utvrđeni terminološki sistem koji je sledio najveći broj dolazećih ozbiljnih autoriteta doktrinarne gnoze. Na žalost, Kašani i Kajseri predstavljaju izuzetke budući da nisu sledili Farganijevu terminologiju, niti neke njegove fundamentalne eksplanacije. To je bilo razlog da se njih dvojica, u nekim krajnje presudnim studijama, udalje od glavnog toka najzrelijih poznavalaca tajni Ibn Arabijevog doktrinarnog nasleđa.

Naravno, niko ne očekuje da jedan intelektualni, odnosno intuitivni tok kakva je islamska gnoza, u najranijem periodu svog ustrojavanja dospe do zenita; za to je bilo potrebno, razmljivo je, nekoliko vekova. Ipak, možemo da ustanovimo da se u prvim vekovima po pojavi islama, uglavnom, posvećivala pažnja praktičnim dimenzijama gnostičkog života (irfân-i ’amalî) i tek bi se, povremeno, kroz obilje vrednih spisa takve vrste, provuklo po neko objašnjenje o spekulativnim obrascima doktrinarnog gnostičkog sistema (irfân-i nazarî). Sa kratkim prikazima određenih studija doktrinarne gnoze se, tako, možemo susresti u devetom veku u iskazima markantnih autoriteta Abu Jazida / Bajazida Bastamija i Džunajda Bagdadija, pa u 10. veku, u knjigama at-Ta’arruf (Upoznavanje) od Abu Bakra Muhameda Buharaija Kolabadija, al-Luma’ (Odblesci) od Abu Nasra Saradža Tusija i Kût al-kulûb (Opskrba za srca) od Abu Taliba Makija, te u 11. veku u sjajnoj knjizi Manâzil as-sâ’irîn (Zastaništa duhovnih putnika) od Hadže Abdulaha Ansarija i naposletku, u 12. veku, u nekim Gazalijevim poslanicama.

U 13. i početkom 14. veka praktična gnoza, savršeno sistematizovana, stiže do svog vrhunca i biva izlagana u takvim knjigama kao što je komentar Abdurazaka Kašanija na spomenuti Manâzil. Međutim, prva polovina 13. veka obeležila je, takođe, fundamentalnu prekretnicu u istoriji doktrinarne gnoze. Pojavom grandioznog Ibn Arabija (1164-1240), doktrinarna gnoza otpočinje da uživa samostalan život, što znači da, u tom veku, nailazimo na posebne knjige u kojima se, u celoj njihovoj sadržini, biva usredsređivano na teorijska premišljanja gnostičkih doktrina. Najveći Doktor (Šejh-i akbar) Muhjidin Ibn Arabi je, naime, uspeo da sve pronicljive meditacije prijašnjih gnostika preustroji u okviru jednog savršenog sistema čije će on sve aplikacije i implicitne konkluzije jasno prikazati, pre svega u svojim dvema slavnim knjigama: njegovom enciklopedijskom magnum opusu po imenu al-Futûhât al-makkijja (Mekanska razotkrovenja) i remek-delu Fusûs al-hikam (Dragulji poslaničkih mudrosti). Ove dve njegove najznačajnije knjige, koje je Ibn Arabi napisao u 13. veku, istovremeno dok sadrže studije doktrinarne gnoze, bivaju utvrđeno i neodvojivo utemeljene na doktrinama islamskog šarî’ata, te ilustruju gnostički sistem autora, sistem koji će, svojevremeno, njegovi učenici proširiti i nadopuniti.

U svom gnostičkom sistemu, najveći Doktor razvija čiste ontološke studije, premda se ne koristi metodom donošenja intelektualnih demonstracija. Drugim rečima, rezultati njegovih intuicija izgrađuju celo zdanje koje mi možemo nazvati filozofskim sistemom, iako se to zdanje nije dobilo snagom intelektualne demonstracije. Naime, zbog ontoloških sadržina njegovih naučavanja mi smo voljni da kažemo da je on, ipak, podigao jednu filozofsku instituciju, onakvu kakva će pripraviti najpovoljniju podlogu za nastupajuću inkorporaciju filozofije i gnoze i za sledeće konačno premoštavanje netrpeljivosti između raz/uma i srca u islamskoj tradiciji. Jasnije rečeno, Ibn Arabi prednjači svojim pretečama iz razloga što je otvorio posebne studije u vezi sa samim hakîkatom, odnosno onim ontološkim realnostima i spoznajama koje gnostik dobija snagom duhovnih vežbi i intuicije, te je usredsredio svoju pažnju, uglavnom, na ovakvu spekulativnu dimenziju gnoze, dok su se prijašnji gnostici, pa čak i pesnici poput slavnog Mevlane udubljivali u instituciju tarîkata, znači u zastaništa i stupnjeve spiritualnog proputovanja. Otuda, poređenje Ibn Arabija sa Mevlanom mora biti neosnovano, premda stoji da su tarîkat i hakîkat – večni saputnici. Ibn Arabi izlaže čitav sistem o egzistenciji, znači jedan celovit ontološki, ili, da kažemo, filozofski sistem, iako sam on, nipošto, nije imao nameru da se nametne kao filozof. On je sav svoj trud upregnuo u to da svoje intuicije ilustruje i zapiše u okviru što odabranijih reči i objašnjenja i na tom putu, nije se ustezao ni od toga da koristi filozofske termine, kao što je termin same Egzistencije koji kod njega označava božansku Realnost, nakon što on kroz isti termin provlači najdublje gnostičke koncepte.

Gazali sa svojom mističkom orijentacijom i Šahristani i Fahr Razi kao teolozi, bili su u neku ruku protiv celokupne filozofije i imali nameru da tu nauku, odjednom, odbace. Međutim, Učitelj iluminacije, kao i jasno slabiji Abulbarakat, podržavali su fundamentalne koncepte filozofije. Zapravo, prva grupa je filozofiju izjednačavala sa peripatetičkim usmerenjem, dok je Sohravardi podvlačio da nije na strani peripatetičara, ali da se filozofija ne zaokružava u okviru inteletkualnih postignuća peripatetičara; on je smerao da se njima suprotstavi zahvaljujući samoj filozofskoj moći, ne onako kako je učinio Gazali ili pak Ibn Tufejl u svom delu Haj ibn Jakzan. Sohravardi preduzima ozbiljne filozofske korake i podiže, naspram škole peripatetičke filozofije, čitavo filozofsko zdanje i inovativni sistem koji se, možemo da kažemo, temelji na tri osnovne dimenzije:

a. Iluminativnu metodologiju: Učitelj iluminacije insistira na tome da se diskurzivnom metodu filozofije mora pridružiti iluminativni, odnosno intuitivni metod spoznavanja realnosti / sagledavanja znamenja Carstva ontološkog; potrebno je, po njemu, da se ostvari neka vrsta razgolićenosti od materije i povezanost da bi se postalo teozofom.

b. Metafiziku svetlosti (al-hikma an-nûrijja): celokupni poredak i hijerarhiju postojanja, Sohravardi razotkriva i izlaže osvrćući se na središnji značaj svetlosti u svojoj Iluminativnoj teozofiji, isto onako kako će u središte Sadrine Transcendentne teozofije biti postavljena, umesto svetlosti – egzistencija. Studija o taškîku pomaže nam da se udubimo u jedan od osnovnih aspekata Metafizike svetlosti.

c. Iluminativnu psihologiju (’ilm an-nafs): Šejh al-išrâk objašnjava da suštinu / realnost duše sačinjava svetlost, te da je ona, zbog svojih zaokupiranosti, zapala u otuđenje kojeg mora da se izbavi da bi se povratila svetu svetlosti; tu se studija o intuiciji i iluminaciji nameće kao ključna. Ovakva psihologija korespondira slici koja se razvija u uvodnim distihonima iz Mevlanine Mesnevije.

Iskoristivši primamljivu intelektualno – intuitivnu baštinu peripatetičke filozofije, islamske gnoze, te sakralne doktrine šarî’ata, kao i hermetičku, helenističku, te staropersijsku teozofiju, Sohravardi je ostavio za sobom izvrsna dela iz kojih izdvajamo njegove glavne četiri knjige Talvîhât (Knjiga obznana), Mukâvamât (Knjiga opiranja), Mutârahât (Knjiga razgovora) i najzad njegovo monumentalno delo Hikmat al-išrâk (Teozofija iluminacije), njegove gnostičke poslanice kakve su Safîr-e Sîmorg (Pev grifa) i Logat-e mûrân (Jezik mrava), pa simboličko-hermeneutičke filozofske i gnostičke poslanice poput onih Âvâz-e par-e Džabra’îl (Pesma Gavrilova krila), ’Akl-e sorh (Crveni arhanđel) i Kesse-je gorbat-e garbijje (Priča o zapadnom otuđenju).

Ipak, naše najdublje divljenje ovom paradigmatičnom autoritetu biće pobuđeno saznanjem da se, u tradicionalnim krugovima, sva Avicenina diskurzivna cepidlačenja uzimaju tek za preliminarna razjašnjenja za ono što predstavlja stvarno lice njegove filozofske orijentacije, za Aviceninu ezoteričnu filozofiju koja obuhvata njegove sasvim vredne spise: Mantik al-mašrikijjîn (Logika orijentalaca), proslov čitave izgubljene knjige Hikmat al-mašrikijjîn (Teozofija orijentalaca), zatim tri završna dela iz knjige al-Išârât va at-tanbîhât, te poslanice Risâla fi al-’išk (Poslanica o ljubavi), Hajj ibn Jakzân (Živi sin Budnoga), Risâla at-tajr (Poslanica o ptici) i priču Salâmân va Absâl. Najveći protivnik Avicenine filozofije, imam Fahr Razi, u svom kritičkom komentaru na predzadnji deo iz Išârâta, gde je reč o egzistencijalnim stupnjevima gnostika, svoje kritike je započeo rečima: „Ovaj deo je najvelelepniji u ovoj knjizi zato što je Šejh, u njemu, uredio znanja pristalica gnoze na način na koji to niko nije ni pre, niti posle njega učinio.“ U tom poglavlju Avicena piše: „I ko zavoli to da spozna, pa nek uzlazi sve dok ne postane jedan od pristaša intuicije, ne verbalizma, i jedan od onih što dospeše do realnosti, ne što slušaše priče.“ Štaviše, mi se kod Avicene susrećemo i sa sintagmom transcendentne teozofije koju je upotrebio u devetom poglavlju iz desetog dela Išârâta, na kraju poglavlja za koje smatra da će biti razotkriveno isključivo u svetlu takve transcendentne teozofije. Komentator Išârâta, Hadže Nasirudin Tusi, ovde, donosi sledeće objašnjenje: „Ovu studiju je podveo pod transcendentnu teozofiju iz razloga što je teozofija peripatetičara teozofija suvoparnog cepidlačenja, a ova studija i slične njoj dostižu do svog zenita ne samo cepidlačenjem i spekulacijama, nego zajedno sa tim i otkrovenjem i intuicijom; otuda, teozofija koja ih obuhvata biva transcendentna u odnosu na prvu.“

Nažalost, neopovrgnuta snaga Aviceninog filozofskog jezika pri razvijanju utvrđenih čisto intelektualnih demonstracija delovala je na njegove najranije naslednike, posebno na Bahmanijara i Loukarija, do te mere da su oni, donekle nemoćni, prenebregnuli ostale, pa čak i onu najznačajniju dimenziju Učiteljove teozofske škole. Njihovo usmeravanje na isključivo diskurzivno nasleđe Avicene izrodilo je, u narednom periodu, goleme neprilike na štetu celokupne peripatetičke filozofije.